تاریخچه بیمه در ایران

بیمه به شكل سنتی آن به مفهوم وجود نوعی تعاون و همیاری اجتماعی به منظور سرشكن كردن زیان فرد یا افراد معدود بین افراد گروه یا جامعه در ایران سابقه‌ای طولانی داشته و همواره مردم این مرز و بوم با الهام از تعالیم اسلامی و فرهنگی خود برای كمك به جبران خسارت‌های ناخواسته‌ای كه برای دیگر هموطنان و حتی مردم دیگر كشورها پیش می آید فعال و پیشگام بوده اند. با وجود این بیمه به شكل حرفه‌ای و امروزی آن برای اولین بار در سال 1269 هجری شمسی در كشور ما مطرح گردید. در این سال‌ها مذاكراتی بین دولت ایران و سفارت روس به عمل آمد و متعاقب آن اختیار فعالیت انحصاری در زمینه بیمه حمل و نقل برای مدت هفتاد و پنج سال به یك فرد تبعه روس به نام «لازار پولیاكف» واگذار شد. معهذا نامبرده ظرف مدت سه سال كه جهت آغاز فعالیت‌های بیمه‌ای وی در نظر گرفته شده بود قادر به تأسیس شركت بیمه مورد نظر نگردید و به همین جهت این امتیاز از وی سلب شد. متعاقباً در سال 1289 هجری شمسی دو شركت بیمه روسی به نام‌های «نادژدا» و «كافكاز مركوری» اقدام به تأسیس نمایندگی بیمه جهت بازدید و پرداخت خسارت در ایران نمودند (شیبانی، 1352،ص 224).

آغاز فعالیت جدی در زمینه بیمه را میتوان سال 1310 هجری شمسی دانست زیرا در این سال قانون و نظامنامه راجع به ثبت شركت‌ها در ایران به تصویب رسید و متعاقب آن بسیاری از شركت‌های بیمه خارجی منجمله اینگستراخ، آلیانس و … اقدام به تأسیس شعبه یا نمایندگی در ایران نمودند (آجری، 1352،ص 189).

افزایش فعالیت این شركت‌ها، مسئولان کشور را متوجه ضرورت وجود یك  شرکت بیمه ایرانی کرد لذا اقدام به تأسیس شركت سهامی بیمه ایران در شانزدهم شهریور 1314 شرکت سهامی با سرمایه 20 میلیون ریال نمود، فعالیت رسمی شرکت سهامی بیمه ایران از اواسط آبا ماه سال 1314 آغاز شد. تأسیس شرکت سهامی بیمه ایران، نقطه عطفی در تاریخ فعالیت بیمه ای کشور به شمار می رود. دو سال پس از تأسیس شرکت سهامی بیمه ایران در سال 1316، «قانون بیمه» در 36 ماده تدوین شد و به تصویت مجلس شواری ملی رسید پس از آن نیز مقررات دیگری در جهت کنترل و نظارت بر فعالیت موسسات بیمه وضع شد.

در سال 1331 بر اساس مصوبه هیأت دولت کلیه شرکتهای بیمه خارجی موظف شدند برای ادامه فعالیت خود در ایران مبلغ 250هزار دلار ودیعه خارجی نزد بانک ملی ایران تودیع نمایند وپس از آن نیز منافع سالیانه خود را تا زمانی که این مبلغ به 500هزار دلار برسد بر آن بیفزایند.

در نتیجه  کلیه نمایندگیها و شعب شرکت های، خارجی در ایران به استثنای دو شرکت بیمه «یورکشایر و «اینگستراخ» تعطیل شد و شرایط را برای گسترش فعالیت شرکتهای بیمه ایران فراهم شد. 13 آذر 1367 روز مهمی برای صنعت بیمه ایران محسوب می شود، زیرا در این روز قانون اداره امور شركت‌های بیمه به تصویب مجلس شورای اسلامی رسید و به موجب آن، چهار شركت بیمه ایران، آسیا، البرز و دانا در بازار كشور فعال شدند در ضمن این روز، «روز بیمه» نام گرفت (احمدی، 1382،ص 10).

تعریف واژه بیمه

واژه بیمه که در زبان فرانسه «اشورنس» و در زبان انگلیسی «اینشورنس» نامیده می‌شود، ظاهراً به کلام فارسی شباهت دارد. لغت شناسان معتقدند که واژه‌های انگلیسی و فرانسه از ریشه لاتینی «سسوراس»که به معنای اطمینان به کار رفته است. واژه بیمه در اغلب زبان‌های دیگر نیز از همین ریشه مشتق شده است در حالیکه تصور نمی‌رود که واژه «بیمه» در فارسی خود را از ریشه عربی، ترکی، عبرانی، یونانی و روسی یا لاتین باشد گو اینکه واژه‌های بسیاری در زبان فارسی از این زبانها گرفته شده، با این همه، به نظر میرسد که ریشه اصلی همان «بیم» است زیرا عامل اساسی انعقاد عقد بیمه، ترس و گریز از خطر است و به سبب همین ترس و به منظور حصول تأمین عقد بیمه وقوع می‌یابد (كریمی،1387،ص 34).

نقش بیمه

بیمه، نقش اساسی در جبران آثار مالی ناشی از خسارت وارده به بیمه شدگان آحاد جامعه دارد. خدمتی را که بیمه به جامعه ارائه می کند، می توان به هفت گروه بخش کرد،

1-بیمه، ضامن امنیت مالی است

انواع بیمه (بیمه عمر، بیمه آتش سوزی، بیمه حمل و نقل، بیمه مسوولیت، بیمه اعتبار، بیمه تضمین، بیمه مهندسی، بیمه کشتی، بیمه محصولات کشاوری و جز آن) در سطح گسترده با جبران خسارت و زیان‌های مالی، بازرگانان را در خسارات  ناشی از تحقق ریسک‌های احتمالی حمایت می کنند.

بیمه‌گزار، تنها مبلغ اندکی متناسب با ریسک مربوطه حق بیمه می‌پردازد و با خیال آسوده، می تواند از تمام امکانات مالی خود در گسترش و توسعه فعالیت خویش بهره گیرد.

 وظیفه بیمه گر، حذف آثار زیان بار مالی ناشی از تحقق ریسکی است که بیمه می‌شود. تنها تفاوتی که رشته‌های مختلف بیمه با هم دارند در مورد خطر بیمه شده است طبقات مختلف ریسک و شدت خسارت است.

برای مثال، در رشته بیمه اشخاص نیز بیمه گر ریسک اتفاقی را بیمه می کند، تنها ریسکی که وقوع آن حتمی است ولی بیمه می شود، خطر مرگ است.  مشخص نبودن زمان مرگ است که به آن ویژگی ریسک بیمه پذیر بودن را داده است. در بیمه‌های اشخاص نیز بیمه گر هماندن بیمه اموال و مسوولیت، از تجربه و محاسبات ریاضی و جدول مرگ و میر برای تعیین حق بیمه استفاده می کند.

2-بیمه، کارایی بازرگانان را افزایش می دهد.

طبیعی است که انتقال ریسکهای اتفاقی به دوش بیمه گر، توانایی بازرگان را افزایش میدهد . یک بازرگان با عوامل بسیاری مواجه است که در موفقیت او اثر مستقیم دارند و او نمی تواند از کلیه امکانات مالی خود در جهت فعالیت بازرگانی خویش استفاده کند. ولی هنگامی که خاطرش از برخی خطرهای احتمالی آسوده شد وتأمین کافی از طریق بیمه بدست آورد کلیه تلاش خود را معطوف به عوامل مستقیم و مهم تجارت خویش خواهد کرد. در نتیجه قادر خواهد بود که تعهداتش را به موقع انجام دهد و اعتبار خود را در صحنه بازار رقابتی بالا ببرد.

3- بیمه کمک مؤثری در توزیع نسبی هزینه‌هاست.

یکی از مزایا بیمه، توزیع صحیح هزینه بین عوامل ایجاد کننده هزینه است. دارنده هر بیمه نامه به تناسب ریسک و هزینه خویش، حق بیمه می پردازد در صورت نبود بیمه، تولید کننده تمام هزینه‌ها و خسارتهای ناشی از تحقق ریسکها را (مانند بدهکاران بد حساب، آتش سوزی، سرقت و جز آن) به قیمت تمام شده کالا اضافه می کند و از مصرف کننده دریافت می دارد. بندرت پیش می آید که خسارت به نسبت بین عوامل تولید تقسیم شود.

4-بیمه، سبب افزایش اعتبار بیمه‌گزار می شود.

امروزه اعتبار، یکی از عوامل مهم موفقیت در تجارت بشمار می‌رود . بیمه، به هر شکل در هر رشته آن، اعتبار و تضمینی است بی چون وچرا در مرهونات بانکی، مروهون در گرو وام دهنده قرار می گیرد ولی هرگاه مرهونه بر آثار حادثه ای نظیر آتش سوزی یا سایر خطرها از میان برود، وام دهنده دیگر تضمینی برای باز پرداخت اقساط باقیمانده نخواهد داشت.

5-بیمه، یک نوع پس انداز تلقی میشود.

هم در بخش بیمه‌های اشخاص و هم در بخش بیمه اموال، بیمه یک نوع پس انداز تلقی میشود. اگر شخصی اموال، دارایی و کسب و پیشه خود را بیمه نکند، مفهومش آنست که بیمه خود باقی می ماند. بنابراین باید بخشی از ذخایر و سرمایه خود را برای مقابله با تحقق انواع ریسکها بلوکه کند و در صورت ورود خسارت و زیان نیز معلوم نیست که آیا مبلغ نگهداری شده کافی خواهد بود یا نه بنابراین با بیمه کردن این شخص می تواند بدون تشویش خاطر با کل سرمایه و ذخایر فعالیت خود را ادامه دهد. در بیمه‌های اشخاص هم انواع بیمه نامه‌های عمر به شرط حیات و به شرط فوت، آتیه بیمه شده را تأمین می کند.

6- اجتماع از بیمه منتفع می شود

مواردی که بدانها اشاره شد، مواردی است که خود از مزایای بیمه بهره مند می شود. هر ذینفعی با پرداخت حق بیمه متناسب با ریسک معین در صورت تحقق ریسک طبق شرایط بیمه نامه خسارت و زیان خود را دریافت می کند. در صورتی که نقش بیمه تنها ارائه خدمت و پوشش به اشخاص نیست بلکه بیمه به اشکال مختلف در خدمت جامعه است وتمام مردم می توانند از آن منتفع شوند.

موارد زیر از جمله آنهاست:

1) تشویق مردم به پس انداز بخشی از درآمد خود

2) بیمه، یک نوع سرمایه گذاری

3)بیمه و سایر انواع طرحهای مشابه، حامی وابستگان است

4) تأثیر بیمه در کاهش خسارت‌ها

5) تأثیر بیمه در رقابتهای بازرگانی (كریمی،1373،ص 12).