ویژگی‌های تفکر انتقادی

وید (1995) هشت ویژگی را برای تفکر انتقادی بیان می‌دارد. تفکر انتقادی درگیر سئوال پرسیدن و تعریف مشکل،‌ آزمون مدارک، تجزیه و تحلیل پیش فرضها و سوگیری‌ها، اجتناب از استدلال هیجانی، اجتناب از زیاد ساده کردن، توجه به سایر تفاسیرو تحمل ابهامات است. استروم و باکوس (1995) سر و کار داشتن با ابهام را به عنوان یک بخش اساسی و ضروری براتی تفکر انتقادی مطرح نمودند. بیر (1995) در کتاب تفکر انتقادی در توضیح ویژگیهای اساسی برای تفکر انتقادی به موارد زیر اشاره می‌کند:

معیار: برای تفکر کردن بطور انتقادی معیار مورد نیاز است یعنی داشتن شروطی که باید در برخی چیزها وجود داشته باشد، تا به عنوان مسائل قابل قبول مورد قضاوت قرار گیرند. اگرچه در هر حوزه درسی، معیارهای متفاوتی برای این امر وجود دارد،‌اما برخی استانداردها برای همه موضوعات کاربرد دارد. نظیر اینکه یک اظهارنظر باید متکی بر حقایق صحیح و مناسب و منابع معتبر، دقیق و غیر سودار، از اشتباهات منطقی بدور و با استدلال کردن است.

دلیل و برهان: تفکر انتقادی متکی بر دلیل و برهان است، به عبارتی توانایی استنباط یک نتیجه از چند فرض قبلی برای انجام آن و همچنین آزمایش ارتباطات منطقی میان اظهارات یا ایده‌ها.

رویه‌ها برای بکارگیری معیار: تفکر انتقادی مبتنی بر رویه‌هایی مانند سئوال پرسیدن، قضاوت کردن، و شناسایی پیش‌فرض‌هاست.

دیدگاه: دیدگاه، روشی است که فرد به دنیا توجه می‌کند و معانی را شکل می‌دهد. در تفکر انتقادی پدیده‌ها از دیدگاه‌های مختلف مورد توجه قرار می‌گیرند.

ویژگیها یا گرایش های کلی تفکر انتقادی از دیدگاه انیس، (1987) به این گونه‌اند.

– جستجوی یک بیان روشن ازموضوع یا سئوال

– جستجوی دلایل

– کوشش برای کسب اطلاعات جامع

– استفاده و ذکر منابع معتبر

– در نظر گرفتن موقعیت کلی

– در نظر گرفتن نکته اصلی

– از یاد نبردن مسئله اصلی مورد علاقه

– جستجوی شقوق مختلف

– انعطاف پذیر و بدون تصب بودن

– اتخاذ موضع کردن

– تا حد امکان دقیق بودن

– با هر یک از اجزای موقعیت کلی به طور منظم برخورد کردن

– استفاده کردن از تواناییهای تفکر انتقادی

– نسبت به احساس و سطح دانش دیگران حساس بودن

ویژگی‌های متفکران منتقد

بنسلی (1928) می‌گوید، یک متفکر منتقد، دارای چهار ویژگی است: 1- دانش استدلال؛ 2- مجموعه‌ای از مهارتهای شناختی لازم برای استدلال؛ 3- دانشی که به مسئله یا سئوالی که تفکر درباره آن آغاز گردیده مربوط باشد 4- مجموعه‌ای از منش‌های تفکر انتقادی. بیر (1985) در بیان متفکران انتقادی اظهار می‌دارد که آنها افرادی شک گرا، دارای ذهن باز، اندیشمند، ارزش گرا، متوجه وضوح و دقت مطلب و نقطه نظرها هستند. متفکران انتقادی انسان‌هایی شک گرا و فعالند، یعنی پرسش‌گر و تحلیل‌گرند، دیدگاه خود محورانه نسبت به دنیا ندارند و برای شنیدن دیدگاه‌ها و چشم اندازهای جدید آمادگی دارند و در مقابل دست کاری و جاذبه‌های غیر عقلانی مقاومند و از قضاوت‌های ناگهانی اجتناب می‌کنند. برخلاف آنها متفکران غیر انتقادی یک نگاه ساده نسبت به دنیا دارند آنها به واقعیت‌های بصورت سیاه و سفید، بصورت «یا این یا آن» می‌نگرند. بیشتر از اینکه تنوع ادراک‌های احتمالی را مورد توجه قرار دهند، سئوال‌ها را بدون هیچ شکافی و ظرافت و با بله یا خیر پاسخ می‌دهند، در دیدن پیوندها و پیچیدگی‌ها ناتوان هستند و نگاهی خود محور به دنیا دارند.

ویژگی‌های تفکر انتقادی

تندام و ولمن (2004) برای تفکر انتقادی چهار ویژگی زیر را بر می‌شمرند:

  1. کنجکاوی فکری: ترغیب جستجوگری، نفوذ کردن در امور، پرسش و انتقاد
  2. آزاد اندیشی: توجه به شاگردان برای اجتناب از تفکر محدود و پرداختن به کشف مسائل
  3. دقت فکری: ترغیب شاگردان جهت کنترل امور غلط و نادرست و دقت در کار خود و سازماندهی آن.
  4. برنامه ریزی: ترغیب راهبرد برنامه‌ریزی، تعیین هدف، جهت یابی و جهت گیری برای دستیابی به نتیجه.

به یر (1985) در کتاب تفکر انتقادی در توضیح ویژگی‌های اساسی برای تفکر انتقادی به موارد زیر اشاره می‌کند:

  1. استدلال: تفکر انتقادی درگیر شناسایی، ارزشیابی و استدلال کردن است.
  2. ملاک: برای تفکر انتقادی ملاک مورد نیاز است. یعنی داشتن شروطی که باید در برخی چیزها وجود داشته باشد، تا به عنوان مسایل قابل قبول مورد قضاوت قرار گیرند. مثلاً یک اظهارنظر باید متکی بر حقایق درست و مناسب، منبع معتبر، دقیق،غیر سودار بوده و از اشتباه‌های منطقی به دور و با استدلال قوی همراه باشد.

مهارت های تفکر انتقادی از نظر فاسیون

– تعبیر و تفسیر

– تجزیه و تحلیل

– مهارت ارزیابی

تعبیر و تفسیر به معنی فهم و بیان مفهوم تجربیات، موقعیت‌ها، داده‌ها، رویدادها، قضاوتها، اعتقادات و قوانین، رویه‌ها یا معیارها می‌باشد این مهارت خود شامل یک سری از مهارتهای دیگر مانند گروهبندی، اهمیت‌یابی، و روشن سازی مفهوم می باشد.

تجزیه و تحلیل به عقیده کارشناسان شناسایی روابط قضاوتی واقعی و مورد نظر در میان جمله‌های بیانی، پرسشها، شرحها یا دیگر شکلهای بازنمایی به منظور بیان عقیده، قضاوت، تجربیات، دلایل و اطلاعات، فرایندهای مربوط به تجزیه و تحلیل می‌باشد مهارت تجزیه و تحلیل نیز، دو مهارت فرعی دیگر یعنی بررسی نظرها و شناسایی استدلالها را در بر می‌گیرند.

مهارت ارزیابی نیز جزء مهارتهای شناختی است. ارزیابی اینگونه تعریف شده است که برآورد اعتبار بیانیه‌ها یا دیگر نمودهایی که در قالب برداشت شخصی تجزیه و تحلیل موقعیت، قدرت قضاوت یا توضیحاتی از قضاوت یک تجربه، موقعیت، باور، عقیده و همچنین برآورد قدرت منطقی میان روابط عمده یا قضاوتی در نظر گرفته شده بین گفته‌ها، توضیحات، سئوالات و دیگر نمونه‌ها را دارند.

متفکران نقاد، مهارت مهم دیگر را که شامل مهارت، «توجیه» و توانایی: ایجاد قانون برای افکار خود را دارا هستند. توجیه توانایی بیان نتایج بدست آمده از منطق یک شخص، توجیه آن منطق براساس بررسی عقلانی، روش شناختی، معیار و محتوایی که براساس آن نتایج حاصل می‌شود و نیز ارائه منطق شخصی به صورت بحثهای مستدل و قانع کننده است.

قانومندی را می‌توان برجسته ترین و قابل ملاحظه ترین مهارت شناختی به حساب آورد. زیرا متفکران نقاد از طریق به کارگیری این مهارت قدرت تفکر خود را توسعه و بهبود می‌بخشند. تفکر انتقادی از طریق این مهارت کاربرد شخصی پیدا می‌کند به همین دلیل بعضی آن را فراشناخت می‌نامند فرد از طریق خود قانونمندی برگشتی به تمام ابعاد تفکر انتقادی خویش کرده و مجدداً آنها را کنترل می‌کند نتیجه‌ای را که به دست آورده آزمایش و تصحیح می‌کند و توضیحات خود را مرور و بازسازی می‌کند. خودآزمایی و خود تصمیمی مهارتهای فرعی مربوط به خود قانونمندی هستند.

علاوه بر مهارتها در تفکر انتقادی داشتن روحیه انتقادی نیز جزء شروط لازم به نظر می‌رسد.