تفكر انتقادی

در مورد واقعیت های مربوط به اهمیت تفكر و آموزش مهارت های تفكر انتقادی و نوشتن تحلیلی، می‌توان گفت كه یكی از اهداف اساسی تعلیم و تربیت، پرورش تفكر و انسان متفكر است. صاحب نظران تعلیم و تربیت، دیدگاه‌های متنوعی در این زمینه ارائه نموده‌اند. براساس دیدگاه (پرسیسن 1986) علاقه به توسعه توانایی‌های تفكر در محافل آموزشی پدیده جدیدی نیست، بلكه این موضوع ریشه در تاریخ و پیشینه‌ای بس عمیق دارد، به عبارتی برخی عصر طلایی یونان را سرآغاز این اشتیاق مطرح نموده‌اند و منشا آن را به آكادمی افلاطون نسبت می‌دهند. در طول تاریخ بسیاری از سیاستمداران، مربیان و فلاسفه نگران هنر و علم تفكر دقیق بوده‌اند.

اسمیت و هولفیش (1961) عنوان می‌كنند، مدرسه‌ای كه تفكر انتقادی را در تمام فعالیتها مورد استفاده قرار ندهد، جایگاه مناسبی برای فرهنگ جامعه نیست (اسمیت و هولفیش، ترجمه شریعتمداری، 1373). مایر (1973) عقیده دارد كه توانایی در واضح نوشتن و خواندن و فهم مبانی ریاضی با تربیت حقیقی برابر نیست، بلكه تربیت حقیقی عبارت است از توانایی تحلیل انتقادی ادبیات، تشخیص حقیقت از مجاز واخذ تصمیمات منطقی (مایر، ترجمه فیاض، 1374).

تفکر انتقادی از دیدگاه نوریس (1985)

اهمیت و نقش نقادی در حل مشكلات فردی و جمعی انسان بر ضرورت توجه به موضوع مهارتهای شناختی می‌افزاید. افراد دارای مهارتهای تفكر انتقادی قادرند به تحلیل، ارزیابی و قضاوت درباره امور بپردازند و مسایل مختلف را بهتر حل كنند. روبینسون (1987) چنین بیان می‌دارد كه «آموزش تفكر به دانش‌آموزان، بطور فزاینده به عنوان یك هدف ضروری در تعلیم و تربیت مطرح است.

برای اینكه دانش‌آموزان بطور موفقیت آمیز در جامعه زندگی كنند، باید در تمام طول زندگی با مهارتهای تفكر مورد نیاز برای كسب و پردازش اطلاعات مجهز شوند». (ص 16) به نظر تاما (1989) شهروندان باید به گونه‌ای تربیت شوند كه متفكرانه و نقادانه، تصمیم‌گیری نمایند. مك لور و دیویس (1991)، معتقد است كه هدف تعلیم و تربیت چیزی جز تفكر نیست و تفكر انتقادی بخش اساسی در تفكر و یادگیری است، كه با رشد افراد ارتباط دارد و در نهایت به رشد جامعه می‌انجامد. بنا بر این، پرورش تفكر و توانایی‌های نظیر:

تجزیه تحلیل، ارزیابی و قضاوت باید اساس فعالیت های مدرسه و معلم باشد، زیرا شخصی كه از این نظر رشد كرده است در حقیقت توانایی استفاده مناسب و درست از آزادی‌های اجتماعی، سیاسی، اقتصادی یك جامعه را دارد. رفع تضادها، برخوردها، و كشمكش‌ها و تصمیم‌گیری‌های صحیح و مناسب، فقط از طریق پرورش تفكر افراد امكان پذیر است.

در ادبیات حوزه تفكر انتقادی تعاریف زیادی برای آن ارائه شده است.

اسكریون (1996) تفكر انتقادی را فرایند منظم، هوشمندانه، فعالانه و ماهرانه در مفهوم‌سازی، كاربرد، تجزیه تحلیل، تركیب و ارزشیابی اطلاعات جمع‌آوری شده یا پدید آمده از طریق مشاهده، تجربه، تفكر و استدلال می‌داند.

گلاسمن، كوف و اسپیرس (1984) تفكر انتقادی را توانایی تشخیص مسائل، ارزشیابی، حل مسئله، توانایی تشخیص و بكارگیری استدلال قیاسی و استقرایی، تشخیص سفسطه در استدلال، توانایی استنتاج معقول از اطلاعات، دفاع از نتیجه‌گیری‌های معقول و توانایی تمایز میان حقایق و باورها می‌دانند.

تفکر انتقادی از دیدگاه انیس (1985)

انیس (1985) تفكر انتقادی را فرایندها و مهارتهای درگیر در تصمیم‌گیری‌ عقلانی، برای اینكه چه كارهایی انجام و چه چیزهایی باور شوند، می‌داند. مارزانو و دیگران (1988) تفكر انتقادی را تفكری می‌دانند كه به ارزشیابی و قضاوت درباره راهبردها و تولیدات فكری می‌پردازد. پاول (1988) آن را توانایی رسیدن به نتیجه‌گیری صحیح و براساس مشاهده و اطلاعات می‌نامد.

شایده ساده‌ترین تعریف بوسیله بیر (1995) ارائه شده است، او تفكر انتقادی را انجام قضاوتهای مستدل معنی می‌كند. آنجلو (1995) معتقد است كه در تمامی تعاریف رسمی، تفكر انتقادی به عنوان كاربرد عمدی مهارتهای سطح بالا و عقلانی نظیر تجزیه تحلیل، تركیب، تشخیص مشكل و حل مسئله و اسنتتاج و ارزشیابی در نظر گرفته می‌شوند. (ص 6)

بررسی تعاریف مربوط به تفكر انتقادی نشان می‌دهد كه صاحبنظران در تعریف، به جنبه‌های متفاوت توجه كرده‌اند. برخی به بروندادهای تفكر انتقادی توجه نموده و آن را در قالب توانایی‌های مختلف مطرح كرده‌اند. مانند گلاسمن، كوف و اسپیرس (1984)، پاول (1988) و بیر (1995) برخی دیگر در تعاریف خود به طور ایجابی و سلبی، به عبارتی اقداماتی را كه متفكر انتقادی باید و نباید انجام دهد، مورد توجه قرار داده‌اند.